Machineveiligheid in cijfers

Volgens de statistieken van Eurostat over arbeidsongevallen werden er in 2022 in de Europese Unie 2,97 miljoen niet-dodelijke arbeidsongevallen en 3286 dodelijke ongevallen geregistreerd, waarbij meer dan een kwart van de dodelijke ongevallen verband hield met machines of hijs- en hefwerktuigen.

Deze schokkende cijfers onderstrepen waarom veiligheid geen bijzaak mag zijn. Wanneer een machine zonder de juiste veiligheidsvoorzieningen wordt gebruikt, kunnen de gevolgen onmiddellijk en ernstig zijn: schade aan apparatuur, kostbare stilstand, letsel of zelfs juridische gevolgen. Aan de andere kant biedt het vanaf het begin inbouwen van veiligheid in systemen uw machines betrouwbaarheid, efficiëntie en vertrouwen.

Waarom machineveiligheid belangrijker is dan ooit

De rol van machineveiligheid is de afgelopen tien jaar drastisch veranderd. Ooit werd het vooral gezien als een vereiste om aan de regels te voldoen, maar nu is het een bedrijfskritische prioriteit.

Verschillende factoren zijn verantwoordelijk voor deze verschuiving:

• Automatisering en digitalisering – Moderne machines zijn sneller, krachtiger en onderling verbonden. Hoewel dit de productiviteit verhoogt, brengt het ook risico's met zich mee. Een slecht beveiligde of onbeveiligde machine kan operators blootstellen aan ongelukken of zelfs worden misbruikt bij een cyberaanval.

• Strengere regelgeving – De nieuwe EU-machinerichtlijn (2023/1230), die vanaf januari van kracht2027 is, verscherpt de verplichtingen voor machinebouwers. Het richt zich expliciet op digitale risico's zoals ingebouwde software, AI en cyberbeveiliging, waardoor veiligheid en beveiliging onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

• Hoge kosten van ongevallen – Naast het menselijk leed kan één enkel incident leiden tot medische claims, boetes, stilstand en reputatieschade. In de EU kosten ongevallen bedrijven jaarlijks miljarden euro's, alleen al aan verloren werkdagen.

Kortom, machineveiligheid is niet langer optioneel. Bedrijven die veiligheid en beveiliging in hun ontwerpprocessen integreren, zijn beter in staat om mensen te beschermen, de productiviteit te waarborgen en concurrerend te blijven in een steeds veeleisender wordende markt.

Uitleg over het regelgevingskader

Machineveiligheid is gebaseerd op voorschriften en normen die zijn ontworpen om operators te beschermen en naleving in alle markten te waarborgen.

EU-machinerichtlijn (2023/1230)

In Europa vormt de EU-machinerichtlijn (2023/1230) de hoeksteen. Deze richtlijn vervangt de al lang bestaande Machinerichtlijn, harmoniseert de regels in alle EU-lidstaten en introduceert nieuwe eisen voor digitale technologieën. Het doel: ervoor zorgen dat machines niet alleen mechanisch veilig zijn, maar ook op het gebied van software en cyberbeveiliging.

Machineveiligheidsnormenflow

Om deze regelgeving in de praktijk toe te passen, bieden internationale normen ingenieurs duidelijke methoden voor het beoordelen en implementeren van veiligheid. De drie belangrijkste zijn:

ISO12100 → Risicobeoordeling

• Algemene principes voor het identificeren van gevaren en het verminderen van risico's.
• Basis voor alle verdere veiligheidsmaatregelen.

ISO13849 → Performance Level (PL)

• Richt zich op veiligheidsgerelateerde onderdelen van besturingssystemen.
• Bepaalt hoe betrouwbaar een systeem veiligheidsfuncties uitvoert.

IEC62061 → Veiligheidsintegriteitsniveau (SIL)

• Van toepassing op elektrische, elektronische en programmeerbare systemen.
• Bepaalt de waarschijnlijkheid van storingen in de veiligheidsfunctie.

Samen bieden deze normen een gestructureerd traject: risico's beoordelen (ISO 12100), betrouwbare controles ontwerpen (ISO 13849) en deze valideren aan de hand van SIL-vereisten (IEC 62061).

Naleving: Een niet-onderhandelbaar punt

Voor fabrikanten en machinebouwers is naleving van de regelgeving niet onderhandelbaar. Het niet voldoen aan de vereisten brengt risico's met zich mee voor de markttoegang, kostbare herontwerpen en, nog belangrijker, vermijdbare schade aan mensen.

Ontwerpen voor veiligheid: principes en methodologie

Effectieve machineveiligheid gaat niet over het achteraf aanbrengen van beveiligingsvoorzieningen. Het gaat erom veiligheidsprincipes in elke fase van het ontwerp en de exploitatie te integreren.

De gecombineerde aanpak kan worden onderverdeeld in vier belangrijke fasen:

1. Risicobeperking aan de bron

• De veiligste machine is een machine waarbij gevaren tijdens het ontwerp worden geëlimineerd.
• Voorbeeld: Een verpakkingsmachine met ingesloten snijmessen elimineert het gevaar nog voordat er zelfs maar aan beveiligingen wordt gedacht.

2. Functionele veiligheid

• Veiligheidsgerelateerde besturingssystemen moeten altijd hun functie vervullen, zelfs in geval van storingen.
• Voorbeeld: Een transportband die is uitgerust met lichtschermen moet betrouwbaar stoppen als iemand de gevarenzone betreedt, ongeacht systeemfouten.

3. Redundantie en betrouwbaarheid

• Kritieke systemen bevatten vaak back-ups om het risico op storingen te verminderen.
• Voorbeeld: Robotlascellen kunnen gebruikmaken van noodstops met twee kanalen. Als de ene faalt, zorgt de andere nog steeds voor uitschakeling.

4. Validatie en continue verbetering

• Veiligheid is pas bewezen als het getest is. Tools zoals SISTEMA valideren Performance Levels (PL) of veiligheidsintegriteitsniveaus (SIL).
• Voorbeeld: Een besturingssysteem voor een kantpers kan worden geanalyseerd en gecontroleerd voordat het veilig voor gebruik wordt verklaard.

Door veiligheid te behandelen als een levenscyclusproces – van ontwerp tot validatie en onderhoud – zorgen bedrijven voor naleving, verminderen ze stilstand en bouwen ze meer vertrouwen op bij operators.

Een kader voor risicobeoordeling opzetten

De kern van machineveiligheid wordt gevormd door het risicobeoordelingskader. Het biedt structuur voor het identificeren van gevaren, het prioriteren van risico's en het selecteren van passende veiligheidsmaatregelen.

Een typisch proces verloopt in drie stappen:

Identificeer gevaren

• Zoek naar mechanische, elektrische, thermische en menselijke interactierisico's.
• Voorbeeld: In een bottelarij kunnen gevaren bestaan uit knelpunten op transportbanden of blootliggende hoogspanningsonderdelen.

Risico's beoordelen en prioriteren

• Schat de ernst van de schade en de waarschijnlijkheid van het optreden ervan in.
• Voorbeeld: Een snel draaiend mes is veel gevaarlijker dan een langzame transportband en vereist strengere controles.

Maatregelen ter vermindering van risico's definiëren

• Pas de 'hiërarchie van controles' toe: elimineer gevaren waar mogelijk en beveilig, vergrendel of controleer ze vervolgens met betrouwbare veiligheidssystemen.
• Voorbeeld: Een robotarm kan lichtschermen, barrières en bewegingsgestuurde veiligheidsfuncties combineren.

Het is essentieel om dit proces te documenteren. Het levert bewijs van naleving van ISO 12100, ondersteunt audits en zorgt ervoor dat beslissingen worden gebaseerd op gestructureerde analyses, niet op aannames.

Veiligheid is geen optie, maar slim ontwerp.

Laten we eerlijk zijn: als je machines bouwt en niet nadenkt over veiligheid, doe je het verkeerd. Veiligheid is geen vakje dat je kunt aanvinken, het is een integraal onderdeel van prestaties, betrouwbaarheid en reputatie. Ongelukken kosten tijd, geld en vertrouwen. Maar een slim veiligheidsontwerp voorkomt dat allemaal. Het gaat niet alleen om het voorkomen van letsel, maar ook om het draaiende houden van machines, het behouden van het vertrouwen van teams en het behouden van loyale klanten.

Dit is wat goede veiligheid oplevert:

• Minder ongeplande stops dankzij robuuste vergrendelingen en beveiligingssystemen.
• Langere levensduur van machines, omdat veilige machines beter worden onderhouden en minder worden belast.
• Betrokken operators, die weten dat hun omgeving met zorg is opgebouwd.
• Geloofwaardigheid bij klanten, die verantwoordelijkheid als norm verwachten.

Neem bijvoorbeeld een verpakkingslijn met moderne veiligheidsvergrendelingen: deze beschermt niet alleen mensen, maar verhoogt ook de OEE door stilstandtijd te verminderen. Veiligheid is geen kostenpost. Het is een prestatieversterker.

Machineveiligheid is meer dan een nalevingsvereiste – het is een verantwoordelijkheid en een kans. Door zich aan te passen aan regelgeving, beproefde technische principes toe te passen en een gestructureerde ontwerpmethodologie te volgen, kunnen bedrijven mensen beschermen en tegelijkertijd de productiviteit waarborgen. Een robuust kader voor risicobeoordeling zorgt ervoor dat gevaren worden geïdentificeerd en beperkt, terwijl continue verbetering ervoor zorgt dat systemen op lange termijn effectief blijven.